Praktische werkwijze op weg naar aardgasvrij wonen

Een LT-gereed aanpak werkt alleen als techniek, bewonersreis en organisatie bij elkaar worden gehouden. De volgende uitgangspunten vormen het fundament.

Praktijkvoorbeeld: Verschillende routes in Laarbeek

Verdieping — De 6 randvoorwaarden en 6 interventies aanvulling

Onderstaande randvoorwaarden en interventies komen uit het achterliggende materiaal bij de werkwijze. Ze maken expliciet wat een gemeente nodig heeft om regie te voeren en welke manieren van sturen passen bij een energietransitie als adaptieve gebiedsopgave (mede gebaseerd op het denkkader van de NSOB).

De 6 randvoorwaarden

1. Lokale regie en eigenaarschap. Gemeenten moeten regie durven nemen — niet alles zelf doen, maar wel richting bepalen en knopen doorhakken. Zonder lokale regie ontstaat versnippering.
2. Een integrale gebiedsaanpak. Geen losse projecten, maar samenhang tussen warmte, elektriciteit, gebouwde omgeving, mobiliteit, sociale structuren en publieke ruimte. Energie als onderdeel van een gebiedsopgave.
3. Een functionerend energie-ecosysteem. Samenwerking tussen gemeente, netbeheerder, woningcorporaties, energiecoöperaties, bedrijven en bewoners — met gedeelde spelregels en een gezamenlijke leerhouding.
4. Sterke sociale innovatie en intermediairs. Lokale procesbegeleiders, buurtcoaches, energiecoaches en opbouwwerk-achtige rollen die vertrouwen, continuïteit en collectief vermogen in wijken bouwen.
5. Meerjarige, stabiele financiering. Geen projectsubsidies die elk jaar anders zijn; gemeenten, corporaties en coöperaties moeten op basis van zekerheid en langdurige middelen kunnen werken.
6. Heldere rolverdeling en juridische kaders. Een duidelijke rol van gemeente, provincie, netbeheerder en lokale initiatieven, ingebed in de Energiewet (energiegemeenschappen), ACM-regels en eisen rond publiek belang.

De 6 interventies — manieren van sturen

1. Sturen door randvoorwaarden en inrichting. Richt de omstandigheden zo in dat het natuurlijke proces in het gebied zijn gang kan gaan. Instrumenten: spelregels, randvoorwaarden, beleid, wet- en regelgeving en financiële prikkels.
2. Projecten doen (doen in plaats van praten). Maak het concreet met echte pilots en projecten; leer in de praktijk in plaats van alleen plannen, en stel bij waar nodig.
3. Loslaten. Geef ruimte aan lokaal initiatief en eigen energie; regel niet alles dicht, vertrouwen voorop. Veerkracht, vitaliteit en zelforganisatie zitten al in het lokale ecosysteem.
4. Coalities smeden. Zoek actief naar verbindingen en samenwerkingen die passen bij de gewenste richting — en durf coalities die sterk verweven zijn met het bestaande te doorbreken.
5. Sturen door bewustwording en normalisering. De transitie is niet alleen technisch maar ook een adaptieve opgave: ze vraagt verandering van mensen en gedrag. Bewustwording (inzicht) is een cruciale schakel.
6. Sturen op samenhang. Voer regie op de verbinding tussen opgaven (warmte–elektra–ruimte–sociaal), partijen en tijdspaden. De interventies zijn vooral in samenhang effectief.

Verschillende mechanismen zijn samen nodig om beweging te krijgen: er moet maatschappelijke acceptatie zijn, de oplossing moet fysiek én financieel mogelijk zijn, en ze moet worden ondersteund door wet- en regelgeving. Zonder duidelijkheid ontstaat chaos.

De bewonersreis helpt om te voorkomen dat projecten losse acties blijven én dat mensen tussen de stappen uitvallen. Elke fase kent een eigen doel, ondersteuningsbehoefte en risico op uitval. De bondgenoot bewaakt de samenhang tussen de fasen, houdt contact en zorgt dat de bewoner bij een volgende stap terechtkan. Hij/zij hoeft niet alle expertise zelf te hebben, maar werkt in een team met technische, sociale en financiële kennis. Onafhankelijkheid is cruciaal: de bondgenoot begeleidt en verbindt, maar verkoopt niet.

Lees meer over de bewonersreis naar aardgasvrij.

Praktijkvoorbeeld: Jaarronde straatacties in Vierlingsbeek-Groeningen

Niet iedere bewoner of doelgroep heeft dezelfde ondersteuning nodig. Een effectieve LT-gereed aanpak maakt daarom onderscheid tussen extensieve en intensieve begeleiding.

Doelgroepen die niet zelfstandig vervolgstappen kunnen zetten, hebben professionele ondersteuning nodig: dichtbij, structureel en voor langere tijd. Dat vraagt voldoende capaciteit, vakmanschap, financiering en bestuurlijke continuïteit.

Zelforganisatie past vooral bij extensieve begeleiding. Bij doelgroepen die professionele ondersteuning nodig hebben, kunnen energiecoöperaties en vrijwilligers wel concrete taken uitvoeren, zoals een lekcheck of bewonerscontact, maar altijd binnen een professionele ondersteuningsstructuur.

Praktijkvoorbeeld: Ruim 20 energiebuddy’s actief in drie dorpen

Een LT-gereed strategie en uitvoeringsprogramma vragen om een gedeeld beeld van het gebied. Combineer openbare data, gemeentelijke gegevens en lokale praktijkkennis. Data geven richting, de wijksafari laat zien of dat beeld klopt in de straat en in de leefwereld van bewoners. Zo toets je de verzamelde data aan de praktijk.

Gebruik data niet alleen om een startgebied te kiezen. Volg er ook de uitvoering mee: wie wordt bereikt, waar vallen bewoners uit, welke ondersteuning is nodig en welke maatregelen worden uitgevoerd? Zo ondersteunt data zowel de strategie als het leren en bijsturen.

Breng de systeemwereld en leefwereld in beeld

Een goed gebiedsbeeld combineert gegevens uit de systeemwereld met kennis van de leefwereld. Gebruik daarvoor data van de gemeente, de netbeheerder en openbare bronnen, maar toets die altijd aan wat je in de wijk ziet en hoort.

Systeemwereld

De systeemwereld geeft inzicht in de technische en ruimtelijke uitgangssituatie. Breng het energieprofiel van de wijk in beeld, waaronder het elektriciteits- en gasverbruik en de gemiddelde energielasten. Kijk daarnaast naar de woningen en gebouwen: bouwjaar, woningtype, eigendom, isolatie, afgiftesysteem en elektriciteitsaansluiting. Onderzoek in hoeverre woningen al LT-gereed zijn en welke verduurzamingsplannen woningcorporaties hebben. Neem ook mee of er een soortenmanagementplan geldt, welke gevolgen dat heeft voor isolatiemaatregelen, hoe de huidige en verwachte netcongestie eruitziet en welke beperkingen er mogelijk zijn voor het verzwaren van aansluitingen. Tot slot is ook de staat en vervangingsplanning van het gas- en elektriciteitsnet relevant.

Leefwereld

De leefwereld laat zien wat bewoners nodig hebben en wat er in de wijk werkelijk speelt. Onderzoek welke doelgroepen er wonen en welke ondersteuning bij hen past. Kijk daarbij naar inkomen, energiearmoede, taal, opleiding, leeftijd en eigendomssituatie. Breng ook formele en informele sociale structuren in beeld, zoals verenigingen, bewonersgroepen, lokale initiatieven en sleutelfiguren. Verken daarnaast welke andere onderwerpen bewoners bezighouden. Energie staat vaak niet bovenaan hun prioriteitenlijst, maar kan wel samenhangen met zorgen over wonen, gezondheid, betaalbaarheid en leefbaarheid.

Scharrelen in de buurt

Deskresearch laat niet alles zien. Ga daarom zonder vast programma de buurt in: loop of fiets rond, bezoek ontmoetingsplekken en voer informele gesprekken. Zo ontdek je wat er werkelijk speelt en wie de ‘verborgen krachten’ in de buurt zijn: actieve bewoners, informele leiders, ondernemers en organisaties die veel vertrouwen genieten, maar niet altijd in gemeentelijke overzichten staan.

Deze verkenning helpt om aannames te toetsen, verborgen problemen te herkennen en aan te sluiten bij bestaande netwerken en initiatieven.

Minimale dataset voor gebiedsanalyse

Niet alle gegevens hoeven vooraf volledig beschikbaar te zijn. Onderstaande gegevens vormen een bruikbare basis om een gebied te kiezen, doelgroepen te herkennen en een eerste uitvoeringsaanpak te maken.

Gebruik persoonsgegevens alleen wanneer dat noodzakelijk en juridisch toegestaan is. Werk voor analyse en rapportage zoveel mogelijk met geaggregeerde gegevens. Leg vooraf vast wie gegevens beheert, wie toegang heeft en met welk doel ze worden gebruikt.

Dashboard voor uitvoering en leren

Een eenvoudig dashboard helpt om te volgen of de aanpak werkt, waar bewoners vastlopen en waar bijsturing nodig is. Het kan minimaal laten zien:

• hoeveel bewoners zijn bereikt en deelnemen;
• in welke fase van de bewonersreis zij zich bevinden;
• waar uitval ontstaat;
• welke ondersteuning is ingezet;
• welke maatregelen zijn uitgevoerd;
• wat doorlooptijd en kosten zijn;
• welke signalen terugkomen uit woningen en buurten.

Het dashboard is geen doel op zich. Het helpt om te zien waar de aanpak werkt, waar bewoners vastlopen en waar extra capaciteit of een andere werkwijze nodig is.

Praktijkvoorbeeld: Wat een wijksafari zichtbaar maakt

Foto gemaakt tijdens een wijksafari in de Bundersbuurten. Dit is een terugkerend beeld in wijken met airco’s en warmtepompen aan gevels en op daken.

Deze bijlage gaat over de formele basis onder de uitvoeringsorganisatie. Waar fase 3 beschrijft hoe de dagelijkse uitvoering werkt, gaat deze bijlage over de afspraken die nodig zijn om die uitvoering betrouwbaar en langdurig mogelijk te maken.

Het gaat onder meer om:

• verantwoordelijkheden van gemeente en partners;
• contracten, subsidiebeschikkingen en samenwerkingsovereenkomsten;
• meerjarige financiering;
• kwaliteitscriteria en rapportage;
• privacy, gegevensdeling en beveiliging;
• afspraken over continuïteit, geschillen en beëindiging.

Zonder deze borging blijft de aanpak afhankelijk van tijdelijke subsidies, individuele medewerkers en losse projecten. Bewoners kunnen alleen op de ondersteuning vertrouwen als rollen, financiering en kwaliteit voor langere tijd zijn vastgelegd.

Formele samenwerking met partners

Maak duidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is, hoe wordt gerapporteerd, welke kwaliteitscriteria gelden, welke financiële afspraken zijn gemaakt en hoe partijen omgaan met geschillen.

Meerjarige financiering

Een stabiele uitvoeringsorganisatie vraagt om meerjarige financiële zekerheid. Neem structurele kosten op in de reguliere begrotingscyclus: personele inzet, communicatie, monitoring, administratie, opleiding, databeheer en partnerinzet. Incidentele middelen kunnen helpen om te starten, maar zijn onvoldoende om een langjarige aanpak te dragen.

Backoffice en systemen

• Financiële administratie en processen.
• Contractbeheer.
• Klant- of woningvolgsysteem.
• Datakoppelingen met partners.
• Privacy- en beveiligingsafspraken.
• Duidelijke werkafspraken en rolverdeling.

Praktijkvoorbeeld: Financiële stress en taart

Deze bijlage helpt iedereen die met bewoners, woningen en uitvoering werkt om de vijf knoppen op dezelfde manier te begrijpen. De knoppen vormen geen losse checklist: samen bepalen ze of een woning gezond en comfortabel op lage temperatuur kan worden verwarmd.

Praktische toepassing van de vijf knoppen

Gebruik de vijf knoppen als vaste leidraad tijdens een woningbezoek of keukentafelgesprek. Bekijk eerst de woning als geheel en bepaal daarna welke maatregelen nodig en haalbaar zijn.

De meest logische stap kan klein zijn, zoals kieren dichten, de radiatoren goed inregelen, ventilatieroosters schoonmaken en uitleg geven over het gebruik van de thermostaat.

Andere woningen vragen om grotere maatregelen, zoals extra isolatie, nieuwe radiatoren of aanpassing van het ventilatiesysteem.

Je kunt de vijf knoppen ook gebruiken op straat-, buurt- en wijkniveau. Komen bij meerdere woningen dezelfde problemen terug, dan kan de gemeente of uitvoeringsorganisatie een collectieve actie, gezamenlijke inkoop of extra begeleiding organiseren.

De voorbeelden hieronder bieden houvast voor een eerste gesprek en inspectie. Laat complexe situaties altijd beoordelen door een deskundige.

Knop 1 – Kierdichting

Kierdichting voorkomt ongewenste luchtstromen door naden en aansluitingen in de gebouwschil. Denk aan kieren rond ramen en deuren en aan de overgangen tussen vloer, gevel en dak.

Deze luchtstromen veroorzaken tocht en onnodig warmteverlies. Dicht daarom ongewenste kieren, maar sluit ventilatievoorzieningen niet af. Een woning heeft gecontroleerde ventilatie nodig voor een gezond binnenklimaat.

Luchtdichtheid meten

Met een blowerdoortest meet je hoeveel lucht een woning onbedoeld doorlaat. De uitkomst wordt vaak uitgedrukt in ACH50, ook wel n50 genoemd. Deze waarde geeft aan hoe vaak het totale luchtvolume in de woning per uur wordt ververst bij een drukverschil van 50 pascal.

Een lage waarde betekent dat de woning relatief luchtdicht is. Een waarde van 5 of hoger wijst op duidelijke kierverliezen. Voor een woning die klaar is voor verwarming op lage temperatuur geldt een waarde van maximaal 5 als een bruikbare streefwaarde.

Meten maakt de verliezen zichtbaar. Dat helpt bewoners om te begrijpen waar de tocht vandaan komt en welke maatregelen effect hebben.

Controleer in ieder geval:

• de aansluiting van een hellend dak op de gevel;
• tochtstrips bij ramen en deuren;
• aansluitingen rond kozijnen;
• leidingdoorvoeren;
• open verbindingen met onverwarmde ruimten.

Beoordeling van kierdichting

Knop 2 – Isolatie

Isolatie beperkt het warmteverlies via het dak, de vloer, de gevel, de ramen en de kozijnen.

Voor daken, vloeren en gevels drukken we de isolatiewaarde uit in een Rc-waarde. Voor glas gebruiken we de U-waarde. Een hogere Rc-waarde betekent een betere isolatie. Bij de U-waarde geldt het omgekeerde: hoe lager de waarde, hoe beter het glas isoleert.

Niet iedere woning hoeft hetzelfde isolatieniveau te bereiken. Kijk naar:

• het bouwjaar;
• het woningtype;
• de bestaande constructie;
• de technische mogelijkheden;
• het samenspel met de andere vier knoppen.

De LT-gereedtool kwalificeert de isolatie per bouwdeel als slecht, matig, redelijk, goed of zeer goed. Deze beoordeling bepaalt of een maatregel nodig of wenselijk is. Daarbij gebruikt de tool onder meer de richtlijnen van Milieu Centraal en de bouwjaarklassen uit de NTA 8800 en ISSO 82.1. Gebruik de tabellen als ondersteuning bij het gesprek. De technische uitgangspunten en grenswaarden staan verderop in deze bijlage.

Kent de bewoner de isolatiewaarde niet, dan kan de adviseur deze voorlopig afleiden uit het bouwjaar volgens de NTA 8800. Controle ter plaatse blijft belangrijk, omdat bewoners hun woning later kunnen hebben aangepast.

Toelichting bij de tabellen

De tabellen in deze bijlage groeperen bouwjaren in vier of vijf brede perioden. De GasvrijCheck.nl-tool gebruikt intern de fijnere indeling uit ISSO 82.1, tabel 8.10, met zeven bouwjaarklassen.

Gebruik de tabellen daarom als ondersteuning bij het gesprek. Voor een individueel advies is de tool leidend.

Uitgangspunt voor de beoordeling

Een woning die na 1992 volgens de toen geldende eisen is gebouwd, heeft doorgaans een isolatiewaarde van ongeveer Rc 2,5. Binnen deze werkwijze geldt dat als een redelijk uitgangsniveau.

Voor vloeren geldt een andere afweging. Een vloer grenst meestal niet direct aan de buitenlucht en verliest daardoor minder warmte dan een gevel of dak. Ligt de vloer direct op de grond en is er geen kruipruimte, dan hoeft vloerisolatie geen voorwaarde te zijn voor LT-gereed.

Een ongeïsoleerde vloer kan wel koud aanvoelen en energie verliezen. Isoleer daarom bij voorkeur op een natuurlijk moment, zeker wanneer de bewoner vloerverwarming aanlegt.

Gevels

Controleer bij gemetselde gevels of de woning een spouw heeft. Een spouw is de ruimte tussen de binnen- en buitenmuur. Bij veel woningen is deze ongeveer vijf centimeter breed.

Een nageïsoleerde spouw van circa vijf centimeter kan voldoende zijn voor LT-gereed. Controleer wel of de isolatie goed en volledig is aangebracht en of er geen vochtproblemen zijn.

Glas

Het glastype kun je meestal ter plaatse herkennen. Maak in ieder geval onderscheid tussen:

• enkel glas;
• gewoon dubbel glas;
• HR-glas;
• HR++-glas;
• triple glas;
• bestaand glas met een voorzetraam.

HR-glas heeft vaak een U-waarde van ongeveer 2,0 W/m²K. Een combinatie van bestaand glas en een voorzetraam komt meestal uit op ongeveer 1,8 tot 2,2 W/m²K.

Deze oplossingen presteren beter dan gewoon dubbel glas. Bij monumenten en woningen waarin HR++-glas niet mogelijk is, kunnen zij het maximaal haalbare zijn. Binnen de beoordeling voor LT-gereed gelden ze doorgaans als matig tot redelijk. Ze kunnen volstaan wanneer de andere knoppen goed op orde zijn.

Streef dus niet automatisch naar het technisch hoogst haalbare niveau. Kies maatregelen die realistisch zijn en passen bij de woning. Een woning hoeft niet perfect geïsoleerd te zijn om klaar te zijn voor verwarming op lage temperatuur. Het gaat om het samenspel van alle vijf knoppen.

Knop 3 – Ventilatie

Goede ventilatie houdt de lucht in huis gezond en voert vocht af. Wanneer bewoners hun woning beter isoleren en kieren dichten, neemt de ongecontroleerde luchttoevoer af. Zonder goede ventilatie kunnen dan vochtproblemen en een slechte luchtkwaliteit ontstaan.

Beoordeel ventilatie daarom altijd samen met isolatie en kierdichting.

Voor LT-gereed geldt een CO₂- of vochtgestuurde mechanische afzuiging met winddrukgeregelde toevoerroosters als een passend basisniveau. Balansventilatie met warmteterugwinning is energiezuiniger, maar laat zich in bestaande woningen niet altijd eenvoudig aanbrengen.

Controleer tijdens het woningbezoek:

• welk ventilatiesysteem aanwezig is;
• of het systeem werkt;
• of roosters open en schoon zijn;
• of bewoners het systeem correct gebruiken;
• of er vocht-, schimmel- of luchtkwaliteitsproblemen zijn.

In de praktijk staan ventilatiesystemen regelmatig uit en houden bewoners roosters dicht. Vaak weten zij niet welke gevolgen dat heeft. Geef daarom niet alleen technisch advies, maar leg ook uit hoe en waarom bewoners moeten ventileren.

Beoordeling van het ventilatiesysteem

Knop 4 – Afgiftevermogen

Radiatoren, convectoren, vloer- of wandverwarming moeten voldoende warmte kunnen afgeven bij een lage aanvoertemperatuur.

Een radiator geeft warmte af aan de ruimte. Het beschikbare vermogen hangt vooral af van:

• het oppervlak van de radiator;
• het type radiator;
• het temperatuurverschil tussen het verwarmingswater en de ruimte;
• de doorstroming en de waterzijdige inregeling.

Bij een hoge watertemperatuur kan een relatief kleine radiator voldoende warmte afgeven. Bij een lagere aanvoertemperatuur is meestal een groter afgifteoppervlak nodig. Vloer- en wandverwarming zijn ontworpen voor lage temperaturen.

Ook bestaande radiatoren kunnen geschikt zijn of geschikt worden gemaakt, bijvoorbeeld door radiatorventilatoren te plaatsen, de doorstroming te verbeteren en/of radiatoren waterzijdig in te regelen. Als ze nog altijd onvoldoende warmte afgeven, kun je ze vervangen door grotere radiatoren of LT-convectoren.

Verschillende typen radiatoren

Eerste beoordeling

Loop tijdens het woningbezoek door de woning en noteer:

• welke radiatoren aanwezig zijn;
• waar zij hangen;
• hoe groot ze zijn;
• welk type het betreft;
• welke vertrekken moeilijk warm worden.

Radiatortypen verschillen in het aantal platen en convectorlamellen. Type 10 en type 11 leveren bij lage temperaturen vaak onvoldoende vermogen. Bij andere typen bepalen vooral het formaat en de warmtevraag van de ruimte of de radiator geschikt is.

Airco’s met split-units laat deze beoordeling buiten beschouwing. Zij verwarmen vooral de lucht en doen dat vaak plaatselijk of tijdelijk. Daarmee tonen zij niet aan dat de hele woning bij een constante binnentemperatuur comfortabel met een laagtemperatuursysteem kan worden verwarmd.

De verwarmingstest

De verwarmingstest geeft de betrouwbaarste eerste indicatie van het afgiftevermogen.

Stel de cv-ketel in op een aanvoertemperatuur van 50 °C en controleer of de woning gedurende een koude periode comfortabel warm blijft. Voer de test bij voorkeur uit wanneer de gemiddelde buitentemperatuur over een etmaal lager is dan 5 °C.

De woning beschikt waarschijnlijk over voldoende afgiftevermogen wanneer:

• de belangrijkste vertrekken een temperatuur van 19 tot 21 °C bereiken;
• de temperatuur stabiel blijft;
• bewoners geen aanvullende verwarming nodig hebben.

Blijft de woning alleen warm bij een aanvoertemperatuur van 55 tot 60 °C of hoger, onderzoek dan welke verbetering nodig is. Denk aan radiatorventilatoren, grotere radiatoren, LT-convectoren, extra afgifteoppervlak of een verlaging van de warmtevraag.

Zie bijlage G voor de volledige werkwijze van de verwarmingstest.

Knop 5 – Gedrag en gebruik

Gedrag is de vijfde knop, die bepalend is voor het energieverbruik en het comfort in huis. Hier hebben de bewoners een grote invloed op.

Veel bewoners zijn gewend aan pulsverwarming: zij zetten de verwarming bij thuiskomst hoog en schakelen deze bij vertrek of voor het slapen weer uit. Bij een warmtepomp werkt dit averechts en leidt dit tot een hogere energierekening.

Passend gedrag bij een laagtemperatuursysteem betekent:

• een zo constant mogelijke binnentemperatuur van 19 tot 20 °C;
• alle radiatoren in het leefgebied openzetten;
• ramen dichthouden in ruimten waar bewoners niet verblijven;
• optimaal ventileren via het aanwezige ventilatiesysteem.

Bewustwording en uitleg zijn hierbij essentieel. Gedragsverandering kost tijd, maar heeft direct invloed op het comfort en de energierekening.

Technische tabellen voor isolatie en glas

De volgende tabellen geven een praktische indicatie voor de eerste beoordeling van de isolatie.

Bron en toelichting: indicatieve waarden, gebaseerd op gangbare isolatiewaarden per bouwperiode, Milieu Centraal en de RVO-standaard en streefwaarden voor woningisolatie. De feitelijke waarde en passende maatregel verschillen per woning. Controleer materiaal, dikte, uitvoering en eventuele na-isolatie.

Praktijkvoorbeeld: Duizend lekchecks in Drimmelen

De negen vragen van de GasvrijCheck / LT-gereedtool

Na afloop kan de uitkomst van een verwarmingstest worden toegevoegd: blijft de woning comfortabel warm bij 50, 55 of pas bij 60 °C en hoger?

Gespreksleidraad keukentafelgesprek

1. Start met de vraag wat de bewoner nodig heeft om een volgende stap te kunnen zetten.
2. Bespreek comfort, tocht, ventilatie, warmtapwater, gedrag en zorgen voordat maatregelen worden besproken.
3. Gebruik GasvrijCheck, lekcheck of visuele inspectie als gespreksbasis.
4. Werk van grof naar fijn: eerst grote warmtelekken en haalbare stappen, daarna detailadvies.
5. Benut natuurlijke momenten zoals dak, glas, schilderwerk, verbouwing, radiatorvervanging of installatiemoment.
6. Maak een routekaart: wat kan nu, wat later, welke ondersteuning is nodig en wie volgt op?

Instructie verwarmingstest

• Voer de test bij voorkeur uit in de winter, op dagen met een gemiddelde etmaaltemperatuur onder 5 °C.
• Verlaag tijdelijk de aanvoertemperatuur van de hr-ketel naar 50 °C.
• Houd een constante temperatuur van 19 tot 20 °C aan.
• Zet radiatoren in het leefgebied open en blokkeer ze niet met meubels of gordijnen.
• Gebruik geen pulsverwarming.
• Ventileer via het ventilatiesysteem.
• Tapwater blijft minimaal 60 °C vanwege legionellapreventie.

Interpretatie van de test

Hybride warmtepomp als tussenstap

Niet elke woning is direct klaar voor volledig aardgasvrij verwarmen. Sommige woningen hebben nog een hogere aanvoertemperatuur nodig dan 50 °C. Dat betekent niet dat er niets kan gebeuren. Een hybride warmtepomp kan in zulke situaties een tussenstap zijn. Deze werkt samen met de bestaande cv-ketel. De warmtepomp levert het grootste deel van de warmte; de cv-ketel springt bij op koude dagen en zorgt meestal voor warm tapwater.

Afhankelijk van de woning, installatie en het gebruik kan het aardgasverbruik voor verwarming sterk dalen, in gunstige situaties tot wel 70%. Het elektriciteitsverbruik neemt daarbij wel toe.

Een hybride oplossing is geen eindbeeld, maar kan passen in een stapsgewijze aanpak. Ondertussen kan de woning verder worden verbeterd en voorbereid op een latere overstap naar volledig elektrisch verwarmen of een andere duurzame warmteoplossing. Voor die overstap blijft een aanvoertemperatuur van 50 °C het richtpunt.

Tochttrein en lekcheck

Met een tochttrein gaan begeleiders in een straat of buurt langs meerdere woningen. Samen met bewoners zoeken zij naar naden, kieren en andere plekken waar warmte verloren gaat. Zo wordt snel zichtbaar waar tocht ontstaat en welke kleine maatregelen direct verschil kunnen maken.

Bij een lekcheck kijkt de begeleider naar de woning, bespreekt tochtklachten en gebruikt zo nodig een blowerdoorapparaat. Daarna krijgt de bewoner concrete adviezen, bijvoorbeeld over kierdichting, het herstellen van aansluitingen of aanvullend bouwkundig onderzoek.

Wanneer bij vergelijkbare woningen dezelfde problemen terugkomen, kan de gemeente daarvan een gezamenlijke actie maken, bijvoorbeeld met gerichte inkoop of een klusteam.

Praktijkvoorbeeld: Waakvlam kost 400 kuub gas

Deze bijlage is gebaseerd op de uitwerking van “typische jaren ’XX-woningen” door Lars Boelen. De informatie wordt in deze werkwijze op drie manieren gebruikt: als hulpmiddel bij de analyse van de wijk, als brug van woning naar wijk en als praktische bijlage met voorbeeldwoningen per bouwperiode.

De voorbeelden zijn bedoeld als geheugensteun bij wijkanalyse, wijksafari en keukentafelgesprek. Ze helpen om sneller te herkennen welke bouwkundige en installatietechnische aandachtspunten in een straat of buurt waarschijnlijk relevant zijn. Gebruik ze niet als harde typologie of als individueel woningadvies. Elke woning is anders door verbouwingen, onderhoud, eerdere isolatiemaatregelen, installatiewijzigingen en bewonersgebruik. De feitelijke woning blijft altijd leidend: kijk naar de feitelijke woning, bespreek het gebruik met de bewoner en toets waar nodig met een lekcheck, GasvrijCheck of verwarmingstest.

Typisch jaren ’30

Originele details, rode baksteen en erkertjes

Let vooral op de kwaliteit van eerdere na-isolatie, de staat van het dak, kieren bij dak en kozijnen, oud leidingwerk en oudere radiatoren. Kozijnen kunnen ondanks hun leeftijd nog in redelijke staat zijn, mede door overstekende dakgoten, maar glas en kierdichting vragen vaak aandacht. Bij deze woningen is maatwerk belangrijk, omdat eerdere renovaties sterk kunnen verschillen.

Veelvoorkomende vraagstukken

Let vooral op de kwaliteit van eerdere na-isolatie, de staat van het dak, kieren bij dak en kozijnen, oud leidingwerk en oudere radiatoren. Kozijnen kunnen ondanks hun leeftijd nog in redelijke staat zijn, mede door overstekende dakgoten, maar glas en kierdichting vragen vaak aandacht. Bij deze woningen is maatwerk belangrijk, omdat eerdere renovaties sterk kunnen verschillen.

Typisch jaren ’40

Sober gebouwd door materiaalgebrek na de oorlog

Het houten dakbeschot kan relatief veel kieren hebben. Ook matig voegwerk komt voor. Net als bij jaren ’30-woningen is de staat van eerdere renovaties bepalend. Let goed op glas, dak, kierdichting, leidingwerk en elektrische aansluiting.

Typisch jaren ’50

De sfeer van vroeger — echte ‘huisje-huizen’

Oud leidingwerk en oudere radiatoren komen vaak voor. De ketel hangt geregeld op de bergzolder. Let ook op dak, glas, kierdichting en de kwaliteit van eerdere renovaties. In sommige woningen komen zachtboard plafonds voor. Vrijstaande varianten zijn soms al vergaand gerenoveerd; na zo’n ingreep kunnen ze veel geschikter zijn voor lage temperatuurverwarming.

Typisch jaren ’60

Doorbraak van de doorzonwoning en het aardgas

Let op betonrot, koudebruggen, asbestverdachte materialen en ventilatievraagstukken. De koudebruggen zijn niet altijd eenvoudig op te lossen; beoordeel per woning hoe groot het probleem werkelijk is. Door het ontbreken van geforceerde ventilatie kunnen ventilatie en binnenmilieu belangrijke aandachtspunten zijn.

Typisch jaren ’70

Oliecrisis: energiezuinig wonen komt op

Deze woningen hebben vaak al iets van isolatie en soms ventilatie, maar de kwaliteit en staat daarvan verschillen. Dat maakt renovatie soms ingewikkelder: je moet rekening houden met wat er al is. Verrassingen zoals asbest in buizen of dakplaten kunnen voorkomen. Ventilatievraagstukken komen vaak terug.

Typisch jaren ’80

De bloemkoolwijk met woonerven en experimenten

Let op ingewikkelde dakvormen, zoals skidaken, en kieren langs dakplaten. Dubbelglas met roosters roept de vraag op wat verstandig is bij vervanging door HR++ glas. Ondanks mechanische ventilatie wordt vaak onvoldoende geventileerd, bijvoorbeeld doordat de ventilator uit staat of slecht functioneert.

Typisch jaren ’90

Ventilatie wordt standaard onderdeel

Deze woningen zijn, mits voldoende kiervrij gemaakt, vaak al goed met lage aanvoertemperaturen te verwarmen. Een upgrade naar HR++ glas en verbetering van ventilatie kunnen de warmtevraag verder verlagen. Let ook op de eerste grote onderhoudsmomenten, omdat die natuurlijke kansen bieden voor verbetering.

Typisch jaren ’00

Deze woningen voelen vaak nog relatief nieuw, maar het eerste onderhoudsrondje komt in beeld. Controleer ventilatie, inregeling, afgiftesysteem en kieren langs dakplaten. Juist natuurlijke onderhoudsmomenten kunnen geschikt zijn om de woning verder te optimaliseren richting lagere aanvoertemperaturen.

Veelvoorkomende vraagstukken

Deze woningen voelen vaak nog relatief nieuw, maar het eerste onderhoudsrondje komt in beeld. Controleer ventilatie, inregeling, afgiftesysteem en kieren langs dakplaten. Juist natuurlijke onderhoudsmomenten kunnen geschikt zijn om de woning verder te optimaliseren richting lagere aanvoertemperaturen.

Gebruik bij wijksafari en keukentafelgesprek

Gebruik deze voorbeeldwoningen om sneller en gerichter te kijken. Stel bij een wijksafari of keukentafelgesprek steeds dezelfde vier vragen:

1. Wat klopt met het voorbeeldtype? Kijk naar bouwjaar, woningtype, dak, gevel, glas, ventilatie, radiatoren en meterkast.
2. Wat wijkt af door renovatie of onderhoud? Veel woningen zijn in de loop van de tijd aangepast. Eerdere verbouwingen bepalen vaak meer dan het oorspronkelijke bouwjaar.
3. Welke knoppen zijn waarschijnlijk bepalend? Denk aan kierdichting, isolatie, ventilatie, afgiftevermogen en gedrag/gebruik.
4. Welke stap is logisch en haalbaar? Begin bij maatregelen die effect hebben én passen bij de woning, de bewoner en het natuurlijke moment.

Nota bene

Dit overzicht is gebaseerd op praktijkkennis en bedoeld als geheugensteun bij wijkwandelingen, wijkanalyses en gesprekken over typische woningen per bouwperiode. Het is niet bedoeld als complete of volledig accurate typologie. Zie het als inspiratie en als eerste beeld. De feitelijke woning, eerdere verbouwingen, onderhoudsstaat en het gebruik door bewoners blijven altijd leidend.

Voor meer verdieping en achtergronden wijzen we je graag op de volgende bronnen: